چرا اینترنت ADSL شانزده مگ سرعت کامل نمی‌دهد؟

سرویس ۱۶ مگابیتی نه به این معناست که فایل‌ها با نرخ ۱۶ مگابایت بر ثانیه دانلود می‌شوند، نه اینکه تست سرعت همیشه عدد ۱۶ را نشان می‌دهد. فناوری ADSL داده را روی همان زوج سیم مسی تلفن منتقل می‌کند و کیفیت این مسیر، از پورت مخابرات تا آخرین پریز داخل واحد، سقف واقعی اتصال را تعیین می‌کند.

پاسخ فنی به این پرسش که چرا سرعت ADSL کم است، از جداکردن سه عدد شروع می‌شود: سرعت بسته خریداری‌شده، نرخ همگام‌سازی مودم با مرکز مخابرات، و سرعتی که در مرورگر یا برنامه دانلود قابل استفاده است. این سه هیچ‌وقت با هم برابر نیستند و درهم‌آمیختن‌شان بیشترین سوءتفاهم را در گزارش‌های افت سرعت می‌سازد.

سرعت واقعی سرویس ۱۶ مگابیت روی کاغذ و در عمل

واحد مگابیت بر ثانیه با مگابایت بر ثانیه یکی نیست. هر بایت هشت بیت است، پس سقف نظری یک اتصال ۱۶ مگابیتی معادل ۲ مگابایت بر ثانیه می‌شود. این عدد پیش از کسر سربارهای ارتباطی به دست می‌آید و در عمل هرگز کامل تحویل نمی‌شود.

بخشی از ظرفیت خط صرف اطلاعات کنترلی پروتکل‌هایی مانند PPPoE و TCP/IP می‌شود و در خطوط قدیمی‌تر که روی بستر ATM کار می‌کنند، ساختار سلولی هم سهم خودش را برمی‌دارد. در مستندات فنی Cisco درباره شکل‌دهی ترافیک ATM این سربار با عنوان cell tax حدود ۱۰ درصد برآورد شده است؛ یعنی یک بسته ۱۵۰۰ بایتی که بدون سربار ۱۲ هزار بیت است، روی بستر ATM چیزی حدود ۱۳٫۲ هزار بیت جا می‌گیرد.

نتیجه عملی این می‌شود: مودمی که دقیقاً روی ۱۶۳۸۴ کیلوبیت بر ثانیه همگام شده باشد، معمولاً سرعت دانلودی در محدوده ۱٫۷ تا ۱٫۹ مگابایت بر ثانیه نشان می‌دهد و تست سرعت آن، بسته به نوع کپسوله‌سازی و کیفیت سرور، عددی میان ۱۳٫۵ تا ۱۵ مگابیت بر ثانیه ثبت می‌کند. مشاهده عددی کمتر از ۱۶، به‌خودی‌خود نشانه خرابی خط یا کم‌فروشی سرویس نیست.

عدد ۱۶ مگابیت سقف است یا تضمین؟

سرویس ۱۶ مگابیتی سقف پروفایل خط را مشخص می‌کند، اما رسیدن به این سقف به توان فیزیکی زوج سیم بستگی دارد. توصیه‌نامه ITU-T G.992.5 برای ADSL2+ نرخ‌های بالاتر از این محدوده را در شرایط مناسب پیش‌بینی کرده، ولی ظرفیت استاندارد چیزی جز حد بالای نظری نیست و تضمین نمی‌کند هر خط تلفنی بتواند آن را حفظ کند.

هنگام روشن‌شدن مودم، دستگاه و تجهیزات DSLAM مرکز مخابرات کیفیت کانال‌های فرکانسی را می‌سنجند و بالاترین نرخی را انتخاب می‌کنند که با حاشیه نویز تعیین‌شده پایدار بماند. ممکن است سرویس روی ۱۶ مگابیت تنظیم شده باشد اما مودم به‌دلیل افت خط فقط روی ۱۰ یا ۱۲ مگابیت همگام شود. در این حالت هیچ آزمایشی نمی‌تواند عددی بالاتر از Data Rate ثبت‌شده در پنل مودم نشان دهد.

روی سرویس‌های ADSL آسیاتک هم ترتیب بررسی همین است. اگر Downstream Data Rate کمتر از سرعت سرویس باشد، عیب‌یابی باید سراغ کیفیت خط، سیم‌کشی و پورت برود؛ اگر نرخ همگام‌سازی کامل است ولی تست پایین می‌ماند، صورت‌مسئله به شبکه داخلی و مسیر دسترسی منتقل می‌شود.

فاصله از مرکز مخابرات چه چیزی را محدود می‌کند؟

سیگنال ADSL2+ روی فرکانس‌هایی بالاتر از باند مکالمه حرکت می‌کند و همین فرکانس‌ها در مسیرهای طولانی سریع‌تر تضعیف می‌شوند. منظور از فاصله، طول واقعی کابل مسی تا مرکز مخابرات یا کافوی سرویس‌دهنده است، نه فاصله مستقیم ساختمان روی نقشه.

هرچه طول کابل، تعداد اتصالات و فرسودگی زوج سیم بیشتر باشد، Line Attenuation بالاتر می‌رود. مودم برای اینکه اتصال قطع نشود، کانال‌های فرکانسی ضعیف را کنار می‌گذارد و با نرخ پایین‌تری همگام می‌شود. به همین دلیل دو واحد در یک ساختمان، با سرویس یکسان، ممکن است دو نرخ متفاوت بگیرند.

اینجا نکته‌ای هست که در عیب‌یابی زیاد به آن برخورده‌ایم: پیش از آنکه فاصله را مقصر بدانیم، باید جعبه تقسیم ساختمان را باز کرد. یک انشعاب بلااستفاده که سرش رها مانده یا اتصالی که با چسب برق بسته شده، بارها بیشتر از چند صد متر کابل سالم به سیگنال آسیب زده است. این نوع ایراد در تست از داخل واحد پیدا نمی‌شود و فقط با مقایسه پارامترها روی سرخط خودش را نشان می‌دهد.

خواندن SNR Margin و Line Attenuation

دو شاخص SNR Margin و Line Attenuation تصویر نسبتاً دقیقی از وضعیت فیزیکی خط می‌دهند. اولی فاصله توان سیگنال تا سطح نویز است و مقدار بالاتر یعنی حاشیه امن بیشتر. دومی میزان تضعیف سیگنال در مسیر را نشان می‌دهد و هرچه پایین‌تر باشد بهتر است.

بر اساس راهنمای بررسی پارامترهای خط DSL تی‌پی‌لینک، حاشیه نویز پایین‌تر از ۱۰ دسی‌بل یا تضعیف بالاتر از ۴۵ دسی‌بل نشانه خط ضعیف و مستعد افت سرعت و قطعی است. این اعداد مرز قطعی برای همه خطوط نیستند؛ چیپ‌ست مودم، تنظیمات DSLAM، نویز لحظه‌ای و جنس کابل هم در نتیجه دخالت دارند. نحوه پیداکردن این مقادیر در پنل مودم را جداگانه توضیح داده‌ایم.

اگر SNR Margin در ساعات مختلف شبانه‌روز نوسان شدید داشته باشد، احتمال وجود منبع نویز الکتریکی بالا می‌رود. موتور آسانسور، آداپتورهای بی‌کیفیت، محافظ برق معیوب، سیم تلفنی که کنار کابل برق کشیده شده و دستگاه کارت‌خوان متصل به همان خط، همگی نامزدهای رایج‌اند. خطی که صبح روی ۱۶ مگابیت متصل می‌شود، ممکن است شب با بالارفتن نویز روی ۱۲ مگابیت دوباره همگام شود.

سیم‌کشی داخلی و اسپلیتر؛ آنچه واقعاً ظرفیت را می‌خورد

اسپلیتر باید نخستین تجهیز پس از ورود خط به واحد باشد: خروجی DSL مستقیم به مودم و خروجی Phone به تلفن. اگر تلفن، فکس یا کارت‌خوان پیش از اسپلیتر انشعاب گرفته باشد، نویز مکالمه وارد محدوده فرکانسی اینترنت می‌شود و مودم مجبور به عقب‌نشینی از نرخ بالاتر می‌شود. ترتیب درست اتصال پورت‌های اسپلیتر را در مطلب جداگانه‌ای شرح داده‌ایم.

کابل تخت و بلند تلفن، سه‌راهی فرسوده، پریز اکسیدشده و سیم چندتکه هرکدام بخشی از ظرفیت را می‌بلعند. برای تشخیص، مودم را با یک کابل کوتاه و سالم مستقیم به سرخط واحد وصل کنید و پارامترهای DSL را با حالت نصب معمول مقایسه کنید. اگر نرخ همگام‌سازی کنار سرخط بالا رفت، مشکل داخل ساختمان است و تعویض مودم یا تغییر شرکت ارائه‌دهنده اینترنت آن را حل نمی‌کند.

وقتی مشکل از خط نیست

سرعت DSL و سرعتی که روی گوشی می‌بینید دو موضوع جدا هستند. مودم ممکن است با نرخ کامل به مرکز متصل باشد، اما دستگاه به‌دلیل فاصله، دیوار بتنی، تداخل شبکه‌های اطراف یا کانال شلوغ باند ۲٫۴ گیگاهرتز عدد ضعیفی ثبت کند. در مجتمع‌های مسکونی که ده‌ها مودم روی کانال‌های هم‌پوشان کار می‌کنند، این اثر کاملاً محسوس است. محل قرارگرفتن مودم هم تعیین‌کننده است؛ داخل کمد، پشت تلویزیون یا کنار کیس فلزی، پوشش بی‌سیم را به‌شدت محدود می‌کند و در مطلب مربوط به محل نصب مودم به آن پرداخته‌ایم.

دو عامل دیگر هم نتیجه را جابه‌جا می‌کنند. تست سرعت ظرفیت باقی‌مانده اتصال را می‌سنجد، نه ظرفیت کل سرویس را؛ پس اگر تلویزیون اینترنتی، دوربین مداربسته یا به‌روزرسانی ویندوز در حال تبادل داده باشد، بخشی از پهنای باند پیش از شروع آزمایش مصرف شده است. VPN هم مسیر ترافیک را عوض می‌کند و رمزگذاری، فاصله سرور و ظرفیت ارائه‌دهنده تونل روی عدد نهایی اثر می‌گذارند. برای سنجش ظرفیت واقعی خط، هر دو باید کنار گذاشته شوند و سروری داخل ایران انتخاب شود.

روش بررسی گام‌به‌گام

برای جداکردن ایراد خط از شبکه داخلی، این ترتیب را رعایت کنید:

  1. در پنل مودم مقادیر Downstream Data Rate، Max Rate، SNR Margin و Line Attenuation را یادداشت کنید.

  2. رایانه را با کابل LAN به مودم وصل و وای‌فای دستگاه آزمایش‌کننده را خاموش کنید.

  3. VPN، دانلودها، همگام‌سازی فضای ابری و به‌روزرسانی سیستم را متوقف کنید و از سایر کاربران بخواهید موقتاً اتصالشان را قطع کنند.

  4. آزمایش را با دو یا سه سرور داخلی و در ساعت‌های متفاوت تکرار کنید.

  5. مودم را با کابل کوتاه مستقیم به سرخط واحد وصل و پارامترهای DSL را دوباره مقایسه کنید.

  6. اگر نرخ همگام‌سازی همچنان پایین ماند، بررسی زوج سیم، پورت و پروفایل سرویس را از پشتیبانی بخواهید.

تفسیر نتیجه ساده است. اگر Data Rate حدود ۱۶۳۸۴ کیلوبیت بر ثانیه است اما تست کابلی از چند سرور داخلی به‌طور مداوم زیر ۱۳ مگابیت می‌ماند، احتمال محدودیت پروفایل، اشباع مسیر یا ایراد شبکه مطرح می‌شود. اما اگر Data Rate خود مودم مثلاً ۹۵۰۰ کیلوبیت بر ثانیه باشد، انتظار تست ۱۶ مگابیتی از نظر فنی بی‌معناست و باید سراغ کیفیت خط رفت.

چه زمانی باید پروفایل را پایین آورد؟

خطی که حاشیه نویزش نزدیک مرز ناپایداری است، شاید لحظه‌ای روی ۱۶ مگابیت همگام شود، اما با هر تغییر نویز دچار خطا، افت بسته و همگام‌سازی مجدد می‌شود. تجربه ما این بوده که مشترکانی که روی نگه‌داشتن بالاترین عدد ممکن اصرار دارند، معمولاً تجربه بدتری از کسانی می‌گیرند که پروفایل را یک پله پایین آورده‌اند؛ اتصال ۱۲ مگابیتی که تمام روز ثابت می‌ماند، در تماس تصویری و بازی آنلاین به‌مراتب بهتر از ۱۶ مگابیتی است که هر ساعت یک‌بار قطع می‌شود.

پیش از هر تصمیمی، Data Rate و SNR Margin را از پنل مودم بردارید و یک تست کابلی با VPN خاموش بگیرید. همین دو عدد کنار هم مشخص می‌کند افت سرعت از محدودیت فیزیکی خط می‌آید یا باید شبکه داخلی و سرویس‌دهنده بررسی شود.

منابع